Odpowiedzialność przewoźnika za ubytki ilościowe oraz przewóz w kontenerach

Przepisy prawa przewozowego w bardzo rygorystyczny sposób traktują odpowiedzialność przewoźnika za szkodę w przesyłce. W niektórych wypadkach jednak ustawodawca przewidział dla przewoźnika korzystne domniemania prawne, które ułatwiają mu obronę przez roszczeniami poszkodowanego, gdy istnieją poważne wątpliwości, czy szkoda powstała podczas przewozu.

Braki ilościowe

Na mocy art. 65 ust. 1 pr. przew. przewoźnik odpowiada za ubytek przesyłki powstały od przyjęcia jej do przewozu do jej wydania na zasadzie ryzyka. Za ubytek uważa się przy tym różnicę pomiędzy masą przesyłki lub liczbą sztuk elementów składających się na przesyłkę istniejące w dacie przyjęcia przesyłki do przewozu oraz w momencie jej wydania. O ubytku można mówić wyłącznie w przypadku, gdy brak określonego elementu nie wpływa na wartość pozostałych elementów przesyłki. Jeśli zatem ma miejsce transport określonego przedmiotu w częściach, niedostarczenie jednej z tych części musi być potraktowane jako uszkodzenie, a nie jako ubytek, gdyż dana część jest niezbędna do zmontowania przewożonego przedmiotu.

Bardzo istotne jest rozróżnienie pomiędzy ubytkiem a utratą przesyłki. O ile bowiem w tym ostatnim przypadku fakt utraty wynika z braku potwierdzenia odbioru przesyłki przez odbiorcę na liście przewozowym, o tyle w przypadku ubytku konieczne jest dochowanie przez osobę uprawnioną aktów staranności przewidzianych w prawie przewozowym, w szczególności sporządzenie protokołu szkodowego. Brak tych aktów z reguły prowadzić będzie do wygaśnięcia roszczenia wobec przewoźnika.

Jak zatem odróżnić ubytek od utraty? Przyjmuje się, iż o utracie przesyłki nie może być mowy, jeśli do odbiorcy dotrze jakakolwiek część przesyłki, choćby miało być to samo opakowanie. W takim wypadku nawet brak wszystkich przewożonych elementów również będzie potraktowany jako ubytek.

Na podobnych zasadach kształtuje się odpowiedzialność przewoźnika za ubytki w Konwencji CMR, z tym że w Konwencji noszą one miano częściowego zaginięcia.

Ubytki naturalne

W przypadku niektórych rodzajów towarów ubytek ich masy jest naturalną konsekwencją ich właściwości. Jak się podkreśla w doktrynie (W. Górski: Komentarz do przepisów o umowie przewozu i spedycji) przyczyną takich ubytków są wówczas naturalne procesy fizyczne, chemiczne lub biologiczne, które zachodzą w przewożonych towarach takie jak wysychanie, parowanie, wymrażanie, ulatnianie, przyleganie, wnikanie do ścian opakowania, rozkurz, wypłukiwanie, oddychanie, fermentacja czy gnicie. Z tego względu zgodnie z art. 67 st. 1 pr. przew. przewidziano, iż w opisanych powyżej sytuacjach przewoźnik odpowiada tylko za tę część ubytku, która przewyższa normy ubytków ustalone z obowiązującymi przepisami lub zwyczajowo przyjęte, chyba że szkoda nie wynikła z przyczyn uzasadniających zastosowanie norm dopuszczalnego ubytku. Jednocześnie w ust. 2 zawarto upoważnienie do określenia w drodze rozporządzenia norm naturalnych ubytków.

W chwili obecnej nie obowiązują żadne akty prawne określające wysokość dopuszczalnych ubytków. Przewoźnik może więc powoływać się wyłącznie na normy zwyczajowo przyjęte, które w wielu wypadkach mogą być pochodną norm wynikających z obowiązujących przed laty zarządzeń Ministra Transportu.

Poszkodowany może wykazać, że ubytek wyniknął z innej przyczyny niż właściwości naturalne produktu, ale dowodu takiego nie stanowi sam fakt, iż ubytki są większe niż wynika to z przyjętych norm. W takim wypadku przewoźnik odpowiada po prostu za ubytek w części przekraczającej normę.

Odmiennie potraktowano kwestię ubytków naturalnych w Konwencji CMR. Brak w niej odrębnego przepisu, który zwalniałby przewoźnika z odpowiedzialności za określony poziom ubytków. Odwołać się więc należy do art. 17 ust. 4 lit d, zgodnie z którym przewoźnik nie odpowiada za szkody powstałe z naturalnych właściwości towaru, mogących powodować całkowite lub częściowe ich zaginięcie albo uszkodzenie, w szczególności przez wyschnięcie, wyciek, normalny ubytek itp. W przewozach międzynarodowych nie ma więc granic ubytków naturalnych, ponad które przewoźnik odpowiada. Również więc w przypadku częściowego zaginięcia znacznej części przesyłki przewoźnik – inaczej niż w prawie przewozowym – będzie w stanie całkowicie zwolnić się z odpowiedzialności. Dodatkowo przewoźnik nie musi nawet udowodnić, że ubytek powstał właśnie z uwagi na naturalne właściwości towaru. Zgodnie z art. 18 ust. 2 Konwencji wystarczające jest uprawdopodobnienie, że ze względu na okoliczności faktyczne częściowe zaginięcie mogło powstać z tej przyczyny, a to osoba uprawniona musi wykazać, że tak nie było.

Niezbadanie masy i ilości przesyłki przez przewoźnika

Prawo przewozowe zawiera również inne korzystne dla przewoźnika domniemanie w zakresie ubytków przesyłki. Zgodnie z art. 66 ust. 1 przewoźnik nie odpowiada za takie ubytki, jeśli masa i liczba sztuk przesyłki nie były sprawdzane przez przewoźnika przy nadaniu, a przesyłka została dostarczona bez śladu naruszenia. W przypadku gdy przesyłka przewożona jest w zamkniętym środku transportowym (kontenerze) dodatkowym warunkiem wyłączenia odpowiedzialności jest brak uszkodzeń plomb nadawcy na kontenerze. Również jednak w przypadku przewozów kontenerowych podstawową przesłanką jest brak naruszenia przesyłki. Jeśli zatem przesyłka zostanie dostarczona w nieuszkodzonym i zaplombowanym kontenerze, ale nosić będzie ślady naruszenia, przewoźnik ponosić będzie odpowiedzialność na zasadach ogólnych.

We wskazanych powyżej sytuacjach domniemanie może zostać obalone, jeśli osoba uprawniona wykaże, że szkoda powstała w czasie od przyjęcia przesyłki do przewozu aż do jej wydania. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż przewoźnik ma prawo powołać się na domniemanie z art. 66 ust. 1 pr. przew. wyłącznie w sytuacji, gdy nadawca nie zażądał od niego przeliczenia sztuk przesyłki lub jej zważenia. Zasada ta nie wynika wprost z przepisów ustawy, ale jest powszechnie akceptowana.

Inne szkody w przewozach kontenerowych

Przewozy przesyłek w kontenerach mogą być korzystne dla przedsiębiorcy nie tylko w sytuacji wystąpienia ubytków w przesyłce. Art. 66 ust. 2 pr. przew. stanowi bowiem, iż jeśli przesyłka nadeszła do miejsca przeznaczenia w pojemniku transportowym, nie naruszonym, zamkniętym przez nadawcę i z nie naruszonymi, założonymi przez niego plombami, domniemywa się, że szkoda nie nastąpiła w czasie przewozu. Przepis ten znajduje zatem zastosowanie do wszystkich szkód w przesyłce. Wskazana regulacja ma głębokie uzasadnienie, gdyż przewoźnik otrzymując do przewozu zamknięty i zaplombowany pojemnik transportowy, nie ma możliwości sprawdzić stanu przesyłki, a tym samym na mocy art. 781 § 2 k.c. przyjmuje się, że przesyłka znajdowała się w należytym stanie. Gdyby więc nie art. 66 ust. 2 pr. przew. przewoźnik z reguły nie byłby w stanie uwolnić się od odpowiedzialności nawet gdyby przesyłka już w momencie nadania była uszkodzona.  Bardzo istotne jest zarazem, by zamknięcia i zaplombowania pojemnika transportowego dokonał nadawca. Gdy w czynnościach tych uczestniczy przewoźnik, domniemanie nie znajdzie zastosowania, gdyż przewoźnik ma możliwość zbadania stanu przesyłki.

Również w przypadku powyższego domniemania, osoba uprawniona może doprowadzić do jego obalenia, wykazując, że do szkody doszło podczas przewozu, co w wielu przypadkach może jednak okazać się niemożliwe.

Warto przy tym zwrócić uwagę, iż opisana regulacja dotyczy wyłącznie pojemników transportowych takich jak kontenery, wagony itp. Nie znajdzie zaś zastosowania do zaplombowanych przesyłek np. w kartonach czy plastikowych pojemnikach. Przeciwne stanowisko przedstawiane bardzo często przez firmy kurierskie nie jest prawidłowe i w praktyce sądowej nie znajduje poparcia.